Over onterecht beschuldigd worden en waarom je lijf daar zo heftig op kan reageren.
Bij opstellingen kom je vaak het thema schuld tegen. Schuld is een beladen thema waar veel over te schrijven valt, maar als het in je eigen leven ineens een thema wordt kan dat zomaar leiden tot mooie systemische en psychologische inzichten.
auteur: Jeannette van Kuik
Soms denk je dat je iets al lang aangekeken hebt, tot het leven je precies dat thema weer voor de voeten gooit.
Afgelopen maand werd ik onterecht beschuldigd van iets wat ik gezegd zou hebben. En nog vóór mijn hoofd er woorden aan kon geven, reageerde mijn lijf: mijn buik trok samen, mijn hart ging sneller, ik werd misselijk. Het schudde aan iets in mij dat met wortels te maken heeft, ergens bij horen, geloofd worden, veilig zijn in de kring. En ineens begreep ik: dit ging niet alleen over een zin. Dit ging over veiligheid en over bestaansrecht.
In de dagen erna merkte ik hoe snel ik in een reflex schoot: ik wilde me verdedigen, uitleggen, bewijzen dat het niet klopte. Ik werd boos en verdrietig. En tegelijkertijd wilde ik de pijn wegduwen, omdat het gewoon te veel was. En ergens tussendoor werd ik er zelfs letterlijk ziek van.
Mijn eerste gedachte was: ik moet duidelijker mijn grenzen aangeven.
Maar eerlijk is eerlijk: grenzen aangeven is niet altijd zo makkelijk. En bovendien… zelfs als je grenzen helder zijn, haalt dat niet weg hoe het voelt om onterecht beschuldigd te worden. Die pijn blijft ergens hangen. Alsof je stem wordt ingeperkt. Alsof je niet meer helemaal veilig bent in de kring.
Dus deed ik wat ik vaker doe als iets blijft knagen: ik haalde mijn psychologieboeken weer eens uit de kast.
En toen viel er iets op..........
Schuld raakt veiligheid
Een beschuldiging gaat zelden alleen over de vraag: “heb ik dit gedaan?”
Het raakt aan een diepere laag: ben ik nog veilig?
Er is een oerlaag in ons die 'beschuldiging' vertaalt naar iets als: Pas op. Dit kan mij mijn plek kosten.
Misschien klinkt dat dramatisch, maar als je er even onder zakt, is het eigenlijk heel logisch. Wij mensen zijn gebouwd op verbinding. Ooit betekende 'er niet meer bij horen' iets heel concreets: minder bescherming, minder voedsel, minder warmte. In een tribe kon verstoting levensgevaarlijk zijn.
En hoewel we in onze tijd meestal geen brandstapels meer hebben, bestaat er nog steeds zoiets als symbolische sociale dood: iemand kan publiekelijk worden weggezet, buitengesloten, niet meer geloofd, niet meer serieus genomen. Je naam kan beschadigd raken. Je stem kan minder tellen.
Ons zenuwstelsel reageert daarop alsof het echt gevaar is. Niet omdat we zwak zijn, maar omdat dit alarmsysteem oud is. En wijs.
Schaamte trekt terug, schuld zet aan tot actie
Schuld en schaamte wordt vaak in één adem genoemd. Echter merkte ik bij mezelf iets interessants: dit gevoel was geen schaamte.
Schaamte maakt klein. Schaamte trekt terug. Schaamte fluistert: “Als ze mij echt zien, lig ik eruit.”
Schuld, of nog preciezer: beschuldigd worden doet vaak iets anders. Het zet aan tot actie. Alsof er een innerlijke stem roept: “Ik moet dit oplossen.” En die actie kan drie kanten op schieten.
-
Verdedigen
Uitleggen, bewijzen, argumenten klaarleggen, je naam beschermen. -
Boeten
Jezelf kleiner maken, terugtrekken, jezelf veroordelen, het onbewust 'betalen' met jezelf. -
Herstellen
Als er écht iets was: verantwoordelijkheid nemen en repareren.
In mijn geval was het vooral het eerste: verdedigen.
En daaronder zat iets heel menselijks: de angst om onterecht buiten de kring te vallen. Om mijn plek te verliezen. Mijn stem. De zuiverheid van mijn intentie. En op een nog diepere laag: mijn relaties met mijn dierbaren. Want als zij dit zouden geloven, wat dan?
Het lastige van onterechte schuld
Bij echte schuld kun je iets rechtzetten. Je kunt zeggen: “dit heb ik gedaan” en kijken wat er nodig is om te herstellen.
Maar bij onterechte schuld is er niets te herstellen. Dan blijft er iets anders over: verdragen dat de ander een verhaal heeft… en jij niet in dat verhaal past.
Dat is pijnlijk. Want bijna iedereen verlangt naar iets heel basaals: dat waarheid en rechtvaardigheid samenkomen. Dat je gezien wordt zoals je bent. Dat iemand je gelooft.
En soms… komt dat niet samen.
Schuld in familiesystemen: wanneer het groter wordt dan jij
Soms komt schuld niet alleen uit een situatie van nu, maar uit een veel ouder veld: het familiesysteem. In systemen bestaat er (vaak onbewust) een sterke drang naar evenwicht, loyaliteit en ‘goedmaken’. En precies daar kan schuld zich vastzetten als een soort onzichtbare rekening.
Dat zie je bijvoorbeeld bij gebeurtenissen die het systeem diep raken, zoals:
-
Faillissement of financieel verlies
Alsof iemand niet alleen geld verliest, maar ook waardigheid, positie, “ik heb gefaald voor mijn gezin”. -
Vreemdgaan, geheimen, een tweede leven
Niet alleen pijn tussen partners, maar ook een breuk in vertrouwen en waarheid met vaak een laag van schaamte én schuld die generaties kan doorwerken. -
Zwangerschap van een ander / een kind buiten de relatie
Daar spelen plek, erkenning en erbij horen mee. Wie wordt er gezien? Wie wordt er buitengesloten? Wie draagt de last van het verzwegen verhaal? -
Abortus of miskraam
Dit is misschien wel één van de meest stille schuld-velden. Veel vrouwen voelen, soms direct, soms jaren later, een vorm van schuld na een miskraam, alsof het 'aan hen lag'. Alsof hun lichaam faalde. Alsof zij iets verkeerd deden. Maar vaak is dat geen feitelijke schuld; het is een poging van de psyche om grip te krijgen op iets dat zó groot is dat het niet te bevatten is: leven en dood. In vrouwenlijnen kan juist dit thema beladen raken: de neiging om verantwoordelijkheid te voelen voor leven en dood (zwangerschap, miskramen), alsof het hele lot in jouw handen lag.
En daar gebeurt iets wezenlijks: schuld wordt dan een overlevingsstrategie.
"Als ik schuld draag, kan ik tenminste denken dat ik invloed had."
Terwijl de diepere waarheid soms is: "dit is me overkomen, dit was groter dan ik, en ik hoef het niet alleen te dragen."
Zachte reflectievraag voor jou als lezer:
Als jij je schuldig voelt, van wie of van welk oud verhaal herken je die toon?
Is het jouw schuld… of is het een oud mechanisme om betekenis te geven aan pijn?
Een onverwachte ingang
Wat mij uiteindelijk hielp was niet nóg meer uitleg en ook niet een grens trekken.
Wat mij hielp was een vraag die dieper ging: Waarom reageert mijn systeem zo intens en is mijn psyche zó geraakt voor schuld?
Wat betekent 'schuld' op mijn persoonlijke oerlaag?
Daar kwam een verrassend eerlijk antwoord omhoog: Als ik de schuld krijg, voel ik mij niet veilig.
En dat was de ingang. Niet naar de ander, maar naar mezelf.
Alsof ik ineens zag: mijn reactie ging niet alleen over dit incident. Het raakte iets ouds. Iets van 'erbij horen'. Van 'mijn plek mogen innemen'. Van 'mijn stem mogen houden, ook als iemand anders een ander verhaal vertelt'.
Kleine oefening: ontdek jouw schuld-reflex
Als je dit herkent, neem dan eens een paar minuten. Pak pen en papier.
- Maak deze zin af (zonder mooi te doen): “Als iemand mij beschuldigt, dan…”
Schrijf vervolgens 3 minuten onafgebroken over wat er in je opkomt. Ook als je niets meer weet te schrijven schrijf je door, bijvoorbeeld door zinnen te herhalen. - Kies één reflex die jij het meeste herkent:
* Ik ga verdedigen (uitleggen, bewijzen, controle)
* Ik ga boeten (klein worden, terugtrekken, mezelf veroordelen, sorry zeggen ook al hoeft dat niet)
* Ik ga herstellen (verantwoordelijkheid nemen, repareren, redden)
* Ik doe iets anders, namelijk.... - En dan de kernvraag:
“Wat ben ik dan bang te verliezen?”
Mijn plek? Mijn naam? Mijn stem? De liefde? De verbinding?
Sluit af met één zin die je tegen jezelf zou kunnen zeggen op zo’n moment. Bijvoorbeeld: “Ook als het lastig voelt, ik blijf bij mezelf.”
(En als er een zin komt die meer klopt voor jou: schrijf die.)
Van schuld naar verantwoordelijkheid
Misschien is dit de essentie: In onveiligheid voelt schuld als een doodsvonnis. In veiligheid wordt het verantwoordelijkheid.
Als je merkt dat jouw systeem heftig reageert op beschuldiging, dan is dat geen bewijs dat er 'iets mis' met je is. Het is een signaal. Een oude bel. Een innerlijke wachter van jouw psyche.
De uitnodiging is dan niet om harder te worden. Maar om veiliger te worden van binnen.
Zodat jij kunt blijven staan, zelfs als iemand een verhaal over je vertelt dat niet van jou is.
En misschien is dat wel een van de meest volwassen bewegingen die we kunnen oefenen:
Reactie plaatsen
Reacties